Posts

Showing posts from September, 2025

شه‌مه‌نده‌فه‌ری ئه‌حمه‌د موختار به‌گی جاف یان سوڵتان عەبدولحەمید؟

Image
شه‌مه‌نده‌فه‌ری ئه‌حمه‌د موختار به‌گی جاف یان سوڵتان عەبدولحەمید؟ ئاكۆ قادر حەمە به‌راییه‌كانی ساڵی ٢٠٠٠ بوو كتێبی "هل للإنسان مستقبل"ی برتراند ڕاسڵم خوێنده‌وه‌، ئه‌و كاته‌ گفتوگۆیه‌كی تا ئاستێك گه‌رم له‌ نێوان هه‌ندێك له‌ ڕۆشنبیر و مێژوونووسانی كورد هه‌بوو له‌باره‌ی ئه‌وه‌وه‌: كورد بۆچی به‌ درێژایی مێژوو نه‌یتوانییوه‌ ده‌وڵه‌ت دروست بكات، له‌و نێوانه‌دا نووسینه‌كانی مامۆستا عه‌تا قه‌ره‌داخ دیارترین بوو، زۆر هۆ ده‌هێنرایه‌وه‌، نه‌ریتیترین هۆ بابه‌تی خیانه‌تی كورد بوو له‌ خۆی، "جاشایه‌تی"، یان دووری کوردستان لە دەریا یان به‌هێزی دوژمنه‌كانی یان ناله‌باری تۆبۆگرافی كوردستان .. و .. هتد، هیچ یه‌كێك له‌و هۆیانه‌ش به‌ته‌نیا قه‌یلكه‌ر نه‌بوون، به‌هه‌رحاڵ. برتراند ڕاسڵ له‌و كتێبه‌دا باس له‌ زۆر پرس ده‌كات له‌باره‌ی مه‌ترسییه‌ ئاینده‌ییه‌كانی مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌وی به‌تایبه‌ت پرسی پێشبڕكێی چه‌كی ئه‌تۆمی، له‌ ته‌نیا دێڕێكدا باس له‌ ڕاستینه‌یه‌كی مێژووی ده‌كات و ته‌نیا ئه‌وه‌ی بۆ باسی هه‌نووكه‌یی ئێمه‌ به‌سووده‌: (ئێرانییه‌كان له‌ "پێش زایندا" به‌ دروستكردنی تاكه‌ یه‌ك ...

سلێمانی و شێخ و هەنووکە

Image
  سلێمانی و شێخ و هەنووکە  ئاكۆ قادر حەمە سه‌ره‌تای ساڵانی بیسته‌كان ئه‌و كاته‌ی ماوه‌یه‌كی كه‌می هێمنی پێش زریان و گه‌رده‌لول به‌سه‌ر كاروباری مه‌مه‌له‌كه‌ته‌كه‌ی (شێخ مه‌حمودی حه‌فید)دا گوزه‌ری ده‌كرد، شێخ هه‌ستی كرد به‌ ته‌نیا ناتوانێت كاروباری شانشینی سلێمانی به‌ڕێوه‌ ببات، بۆیه‌ دوای ڕاوێژ، وای به‌باش زانی هه‌مو هه‌فته‌یه‌ك دوای نوێژی هه‌ینی له‌گه‌ڵ ئه‌عیان و موسڵمانان و ڕیشچه‌رمۆكانی سلێمانیدا كۆببێته‌وه‌، بۆ قسه‌و باس له‌ باره‌ی كاروباری مه‌مله‌كه‌ت. واته‌ شێخ زانی به‌ڕێوه‌بردنی ناوچه‌ی سلێمانی وه‌ك به‌ڕێوه‌بردنی ته‌ریقه‌تی قادری نییه‌ و پێویستی به‌ به‌رچاوڕونییه‌، ئەمەش واتە بەسروشتی خۆی، شێخی سلێمانی بڕوای بە قسە و ڕاویژی ئەوانی تر بووە. جاڕچی جاڕی دا: به‌ بڕیاری مه‌لیكی سلێمانی له‌مه‌ به‌دوا، دوای نوێژی هه‌ینی موسڵمانان و مونه‌وه‌رو ئه‌عیان و ڕیش سپیانی شار بۆ موناقه‌شه‌ و حیوار داوه‌ت كراون، لەباره‌ی ئوموری مه‌مله‌كه‌ته‌وه‌ كۆده‌بنه‌وه‌ و قسه‌و باس ده‌كه‌ن.  بڕیاره‌كه‌ دروست بوو، جاڕچی چاكی فه‌رموو، بۆ به‌ڕێوه‌بردنی سلێمانی پێویستی به‌ عه‌قڵی هه‌مووان هه‌بوو نه...

لە نامۆبوونەوە بۆ تیرۆر: مەترسیەکانی "مه‌شغه‌ڵی ڕێی" سەید قوتب

Image
  لە نامۆبوونەوە بۆ تیرۆر: مەترسیەکانی "مه‌شغه‌ڵی ڕێی" سەید قوتب ئاكۆ قادر حه‌مه‌ نزیكه‌ی پانزه‌  بۆ  بیست ساڵ ئه‌بێت بۆ یه‌كه‌م جار كتێبی “مه‌شخه‌ڵی ڕێگای – معالم  فی الطریق” بیرمه‌ندی جیهادیست  “سه‌ید قوتب”م خوێنده‌وه‌ به‌ وه‌رگێڕانی “مه‌لا كرێكار”…ئێستا وه‌ك ئه‌و ساڵانه‌ زیاتر و ڕوونتر مكوڕم له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی، كه‌ هه‌رجاره‌ی دیارده‌یه‌ك یان ڕووداوێك یان كرده‌وه‌یه‌كی تیرۆریستی ده‌بینم، دڵنیا ده‌بمه‌وه‌ كه‌ ئه‌م كه‌سه‌ یان ئه‌م دیارده‌یه‌ له‌ هه‌ناوی ئه‌م جۆره‌ كتێب و‌ ڕێگاو مه‌شخه‌ڵ و چرایاناوه‌ هاتوونه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌.   بیست ساڵ  هه‌موومان شاهیدی ڕووداوی ترسناكی  گه‌وره‌بووین و ته‌شه‌نه‌سه‌ندنی لووی سه‌ید قوتبین له‌ هه‌ناوی كۆمه‌ڵگه‌ی خۆمان و كۆمه‌ڵگه‌كانی ده‌ووروبه‌رماندا. بێگومان ئه‌م كتێبه‌ له‌ ساڵی ١٩٦٤ به‌ عه‌ره‌بی نوسراو له‌ژێر ناوی (معالم فی الطریق)  و نزیكه‌ی چه‌ند ده‌یه‌یه‌كی ێپچوو تا گه‌شت به‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی.   له‌و كاته‌وه‌ی ئه‌م كتێبه‌ چووه‌ ماڵ و به‌رده‌م مێزی خوێنده‌واری عه‌ره‌ب و فارس و ئه‌وانیتر ، نێگه‌تیڤانه‌ هه‌...

ئه‌خلاقی گوند و ئه‌خلاقی شار .. مرۆڤی ئه‌خلاقیی نه‌ریتیی كورد، چۆن له‌ شاردا ده‌بێته‌ هاوڵاتییه‌كی نائه‌خلاقی؟

Image
 ئه‌خلاقی گوند و شار مرۆڤی ئه‌خلاقیی نه‌ریتیی كورد، چۆن له‌ شاردا ده‌بێته‌ هاوڵاتییه‌كی نائه‌خلاقی؟ ئاكۆ قادر حه‌مه‌ یه‌كێك له‌ مه‌رجه‌كانی چاكه‌كاریی لای كوردی خێڵه‌كی، پاراستنی بنه‌چه‌ و گرنگیدانه‌ به‌ نه‌سه‌ب و پارێزگاریكردنه‌ له‌ په‌یوه‌ندی خۆی به‌ ئه‌وانر تره‌وه كه‌ به‌ خوێن و خێڵ به‌یه‌كه‌وه‌ به‌ستراونه‌ته‌وه(١)‌، "مه‌حمود بایه‌زید" ئه‌مه‌ی له‌ ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی نۆزده‌دا نووسیوه‌‌. هەروەها له‌ سەردەمی باڵادەستی خێڵدا، دەستگرۆییکردنی ئەویتری ئه‌ندامی خێڵ و یارمەتیدانی، هاریکاری ئەوانەی بە خوێن و بە شوناسی خێڵ بەیەکەوە دەبەسرێنەوە، ئەرکە و ئەفزەلیەتی هەیە بە سەر یارمەتیدانی ئەوانی تری نەناسراو و دوور و بێگانەدا، دەبێت لە هەموو بارودۆخەکاندا بە تەنگی یەکەوە بێن و لە خۆشی و ناخۆشیەکانیدا هاوبەشی بکەن، ئەمە یەکێک لەو شتە گرنگانە بووە کە باشی و خراپی کەسێک لە ناو خێڵدا دیاریدەکات، ئەم چەمکە گرنگییەکی لە ڕادەبەری هەیە لە بیرکردنەوەی مرۆڤی خێڵەکی کوردیدا. بێگومان ئەم چەمکە لە پێوانەی ئەخلاقیدا ئاستێکی بەرز دیاری دەکات، هیچ بیرکردنەوەیەکی ئەخلاقی ناتوانێت ئەمە ڕەت بکاتەوە. بە د...

مەیلی تایبەتی و مەیلی گشتی "سەرنجێکی سۆسیۆسایکۆلۆژی لە سەر سیستەمی دیکتاتۆری و دیموکراتی"

Image
  مەیلی تایبەتی و مەیلی گشتی "سەرنجێکی سۆسیۆسایکۆلۆژی لە سەر سیستەمی دیکتاتۆری ودیموکراتی" ئاکۆ قادر مرۆڤ وەک بوونە بایەلۆژیە ھەمیشەیەکەی مەیلی تایبەتی ھەیە، خودێتی، خۆگەرێتی، خۆپەرستی، تەماشاکردنی خۆی وەک چەق، بنچینەو پرنسیپەکەیەتی، ژیانی سەرجەم بوونەوەران لەمەدا یەک دەگرێتەوە، ھەندێک حاڵەتی ئەوارتەی لێ دەربکەییت وەک: خزمەتی دایک بە بێچوەکانی کە ئەمەش ھەر غەریزە ڕێکی خستوە، ھەر لە بەر ئەمەشە چاوەڕوانی ژیانێکی کۆمەڵایەتی و ئەخلاقی لە گیانەواران ناکرێت، بەڵام مرۆڤ دوای کاتێکی زۆر لە سەر زەوی ھەنگاوھەنگاو توانی شتێک بازبدات بەسەر ئەم مەیلە غەریزیەیدا، ماوەیەکی کەمە ئەم بازدانەی وەک ھێزێکی کۆمەڵایەتی دەرکەوتوە، تەنھا ٥٠٠٠ سالێکە لە ملیۆنێک ساڵ تەمەنی خۆی لە سەر زەوی، بەڵام ئەم بازدانەی بازدان وھەنگاوێکی یەکجارەکی و بێگەڕانەوە نەبووە و ناشتوانێت، بازدان وھەنگاوی یەکجارەکی و بێگەڕانەوە مەحاڵ و پڕ مەترسییە، بە تایبەت ئەگەر سیستەمێکی سیاسی بیەوێت تەبەنی ئەمە بکات، دواتر لەمە دەدویین. مرۆڤ له‌نێوان غه‌ریزه‌ و شارشتانیه‌تدا:  مرۆڤ ھەمیشە لە نێوان غەریزەو سەرو غەریزەدا لە ھاتووچۆدایە، ...

یادداشتە ژێرزه‌مینییه‌كان: ڕۆمانێک بۆ ئاشکراکردنی ئاڵۆزیی سروشتی مرۆیی

Image
یادداشتە ژێرزه‌مینییه‌كان:  ڕۆمانێک بۆ ئاشکراکردنی ئاڵۆزیی سروشتی مرۆیی ئاكۆ قادر حه‌مه‌ پێشه‌كی: ڕۆمانی "یاداشته‌ ژێرزه‌مینییه‌كان"ی دۆستۆیڤسكی ساڵی ١٨٦٤ بڵاوبۆته‌وه‌، به‌یه‌كێك له‌ ڕۆمانه‌ گرنگه‌كانی ئه‌و نووسه‌ره‌ داده‌نرێت، ئه‌م ده‌قه‌ ده‌قێكی نائاساییه‌، نه‌ك ته‌نیا له‌ ڕووی فۆرمی ئه‌ده‌بییه‌وه‌ له‌وانه‌ پاڵه‌وانی زۆر و زبه‌ند و ڕووداو تێیدا ونه‌، زمانی ئاخاوتن، زمانی ویژدان و هزری قسه‌كه‌ره‌، به‌ڵكو له‌ڕووی ئه‌و تێفكرینه‌ قوڵه‌ی كه‌ ڕۆمانه‌كه‌ له‌خۆیدا هه‌ڵیگرتووه‌ ده‌ربڕی هاتنه‌ ئارای تێگه‌شتنێكی نوێیه‌ له‌باره‌ی سروشتی مرۆڤه‌وه‌. ئاڵۆزیی و نه‌ناسراوی سروشتی مرۆڤ: ڕۆمانێكی تایبه‌ته‌ نه‌ك ته‌نیا له‌ ڕووی ئه‌و ته‌كنیكه‌ تایبه‌ته‌ی كه‌ دۆستۆیڤسكی به‌كاری هێناوه‌، به‌ڵكوو له‌به‌ر ئه‌و هه‌موو كێشه‌ و ئه‌نگێزه‌ فكریانه‌ی كه‌ له‌ خۆیدا هه‌ڵی گرتوون، دۆستۆیڤسكی له‌م ڕۆمانه‌دا پرسگەلێک ده‌ورووژێنێته‌وه‌ كه‌ جێی مشتومڕی بیرمه‌ندانی سه‌رده‌می خۆی و سه‌رده‌مانێكی زۆری پێشی خۆی بوون، به‌ تایبه‌ت كێشه‌ی هه‌ره‌سه‌ره‌كیی ئاڵۆزیی سرووشتی مرۆیی، له‌ كاتێكدا به‌شێك له‌ فه‌یله‌سووفان له‌ ...